'faili' meçhul öğrenci..

Buraya bakın, burada, bu kara mermerin altında
Bir teneffüs daha yaşasaydı...

Duyguların dolup da taşmak istediği, acıların başka başka şeylere dönüşmek istediği anlar vardır hani insanın hayatında. Bağırırsın olmaz, haykırırsın, hatta böğürerek ağlarsın. Ama yine olmaz. Yetmez bi türlü içindeki zehiri sağaltmaya..Çoğu zaman üzüntüler, çöküşler, bitişler dönüştürür bu yaban dışavurumunu mahlukat ruhunun, vesile olur insanlaşmaya.. Belki tam da bunun için mutsuzluk, üzüntüler, acılar da insana dair tıpkı ayrılığın sevdaya dahil oluşu gibi...

*Meçhul Öğrenci Anıtı

Buraya bakın, burada, bu kara mermerin altında
Bir teneffüs daha yaşasaydı,
Tabiattan tahtaya kalkacak bir çocuk gömülüdür
Devlet dersinde öldürülmüştür.

Devletin ve tabiatın ortak ve yanlış sorusu şuydu:
- Maveraünnehir nereye dökülür?
En arka sırada bir parmağın tek ve doğru karşılığı:
- Solgun bir halk çocukları ayaklanmasının kalbine!dir.

Bu ölümü de bastırmak için boynuna mekik oyalı mor
Bir yazma bağlayan eski eskici babası yazmıştır:
Yani ki onu oyuncakları olduğuna inandırmıştım

O günden böyle asker kaputu giyip gizli bir geyik
Yavrusunu emziren gece çamaşırcısı anası yazmıştır:
Ah ki oğlumun emeğini eline verdiler.

Arkadaşları zakkumlarla örmüşlerdir şu şiiri:
Aldırma 128! İntiharın parasız yatılı küçük zabit okullarında
Her çocuğun kalbinde kendinden büyük bir çocuk vardır
Bütün sınıf sana çocuk bayramlarında zarfsız kuşlar gönderecek.

Ece Ayhan

MOULDINESS MANIFESTO: AGAINST RATIONALISM IN ARCHITECTURE

This manifesto, originally titled Verchimelungsmaifest gegen den Rationalismus in der Architektur, was prepared in conjunction with an extensive demonstration against modern functional architecture. Hundertwaser first presented the manifesto to the public in a recitation at the Abbey of Seckau (Austria) o July 4 1958. This was followed by recitations a the Galerie Van de Loo, Munich, on July 11, and at the galerie Parnass, Wuppertal (German) on July 26. The manifesto has been published in German, Danish, Finnish, French and Italian. This is the first translation in English (from the original German transcript), and the first publication of the manifesto in English. Mouldiness Manifesto is a distillation of Hundertwasser's ideas on the subject of modern architecture and reveals his irritation with the persistent trend toward what he considers the disastrous sterility of functionalism as related to architecture.

Painting and sculpture are now free. Inasmuch as anyone may produce any sort of structure (creation) and subsequently display it. In architecture, however, this fundamental freedom to construct does not exist. Our present, planned architecture cannot be considered art. Architecture in the Western world has succumbed to the same censorship as has painting in the Soviet Union. Our modern buildings are detached and pitiable compromise by men of bad conscience who work with straight-edged rulers.

No restraint should be imposed upon the individual's desire to construct. Each person should be allowed to build ( and ought to build), and would thus be truly responsible for the four walls within which he lives. There is a certain risk that such a fantastic sort of amateur construction might collapse, but we shouldnot be afraid of the human sacrifice that this new style of construction might engender. It is the only way to stop the process in which human beings move into their quarters like chickens into their coops. The big revolution in architecture will come only with the acceptance of the concept of absolute uninhabitability, just as the revolution is still in store for us, since the course of architecture runs thirty years behind the other arts.

If an inhabitant-built construction is unsound, its collapse will usually be predictable and the tenants can escape. After that, however, each tenant will be more critical and more creative regarding his own housing, and with his own hands and from his own experience the tenant will make walls and pilings stronger until they o longer seem too fragile.

The tangible and material uninhabitability of slums is preferable to the moral uninhabitability of modern functional architecture. In the so called slums only the human body can be oppressed, but in our modern architecture (allegedly "constructed for the human being") man's soul is oppressed. Therefore, the principle behind functional architecture should be rejected. We should instead adopt as the premise for improvement the slum principle, that is, wildly, luxuriantly growing architecture.

With time and experience functional architecture has proved erroneous, just as has painting with a ruler. We are now finally approaching in giant steps an architecture that will be impractical, non-utilitarian and finally, totally uninhabitable.

We had to reject completely total tachistic automatism before we finally came to see the wonders of transautomatism. Similarly only after denigration of the concept of total uninhabitability and of the creative mould process will we be able to see the wonders of a new, true, and free architecture. However, since we halve not yet reached even the first stage of total uninhabitability (because, unfortunately, we are not yet in a state of transautomatism) we must strive to reach that state - i.e., accepting as creative the process of mouldiness in architecture - as quickly as possible.

The apartment house tenant must have the freedom to reach from his window as far as his arms can stretch to scrape off the mortar or deface the gridwork of his building. He must be allowed to paint as far as his arms can reach - everything pink, for instance, so that from the street or from a distance everyone can see that there lives a man who distinguishes himself from his neighbors (those cooped up chickens!). He should be allowed to saw up the walls and to make all kinds of changes and to fill his room with mud to polyethylene - even if the architectural harmony of a so-called masterpiece is destroyed in the process.

Yet all rental agreement and leases prohibit this!

The time has come for the people to rebel against their confinement in cubical constructions (like chickens or rabbits in cages, a confinement which is basically alien to human nature. Such a cage or utility construction is a building alien to the nature of all three human types who deal with it:

1. The architect and/or his design have no relationship to the finished product, the building. Even the greatest architectural genius cannot either select or predict his tenants. The so called human element in architecture is a criminal fraud, especially when measurements and determination are based on the statistically-average man of the Gallup poll.

2. The brick-layer has no spiritual relationship to the building. If for example, he wants to vary (if only slightly) the construction of a wall according to his own personal concepts (if he has any), he loses his job. Even more, of course, the brick layer is usually completely indifferent to questions of innovation since he will not be living in the structure anyway.

3. The tenant has no relationship to the structure, since he has not built it, but only moved into it. His human needs (his human space) are in all probability completely different from those represented by the structure. And this unfortunate situation will prevail even if the architect and the mason concentrate on building exactly according to the specifications of the future tenant.

We will be able to speak of architecture only when architect, mason, and tenant are a unity, which in practical terms means having one person assume all three functions. Nothing else is architecture, but only a criminal act become form.

Architect/mason/tenant is a trinity just like the Holy Trinity. There is a great similarity, almost quasi-identity, of these two trinities. If this unity, architect/mason/tenant, does not exist, there can be no architecture, since the current manufactured constructions cannot possibly be construed as architecture. Man has to regain his critical creative function, without which he ceases to exit as a human being!

Also criminal is the use of the ruler in architecture, which a can be easily proved, has become an instrument of decay for the architectural trinity. Perpetuating the straight line ought to be forbidden, if only on a moral basis The rule is the symbol of new illiteracy. The ruler is the symptom of the new decay.

Today we live in a chaos of straight lines. If you do not believe this, take the trouble to count the straight lines which surround you. And then you will understand, for it is a never-ending task.

On one razor blade I have counted 546 straight lies. By imagining a linear connection to another identical razor blade, one sees 1,092 straight lines, and, adding the whole package, there are approximately 3,000 straight lines form the same blade.

Not long ago possession of the straight line was a privilege of royalty, wealth, and learning. Today every idiot carries millions of straight lines in his pants pockets.

This imprisoning and entangling jungle of straight lines has to be cleared. Until now man has always cleared away his jungles and freed himself. But to clear a jungle one must first become aware that one is in a jungle. For jungles take from us stealthily, without the knowledge of the population. This time it is the jungle of the straight line.

We should reject any modern architecture in which the straight line or the circle have been employed, if only for a moment or if only in a conceptual way. Because of the straight line the products of design, drawing board, and modeling have become sickeningly sterile and truly senseless. The straight line is godless and immoral. The straight line is not a creative line, but simply a reproductive lie. In it there live not God and human spirit, but a mass created, brainless ant addicted to comfort.

Consequently, straight line structures (whether the line is curving, bending, hanging , or perforating) will not endure. The straight line represents a panic to stay in fashion. The straight line manifests the architects anxiety an(l his desire to evolve into tachism, that is, uninhabitability.

We should be glad when rust settles on a razor blade, when a wall grows mouldy, or when moss grows over the geometric angles of a corner, because, together with microbes and mushrooms, life thus moves into a house through this process we more consciously become witnesses of the architectural changes from which we must learn.

The irresponsible vandalism of current functional architects is well known. In the beginning functional architects simply wanted to tear down the beautiful stucco-facade house of the 1890s Jugenstil, and put up their own empty structure. I cite Le Corbusier, who wanted to destroy Paris completely in order to erect Justice, the constructions of Mies vander Rohe, Neutra, the Bauhaus, Gropius, Johnson, Le Corbusier, etc., should be torn down, for even thirty years ago they were already obsolete and morally unbearable.

However, transautomatism and those who think even beyond uninhabitable architecture are more humane in their treatment of predecessors: they want no more destruction. In order to rescue functional architecture from its moral ruin - in order to revive it - a decomposing solution should be poured over all those buildings, allowing the mould to settle.

The time has come for industry to recognize it basic mission: to pursue creative mouldiness! It is now task of industry to evoke in their technicians, engineers and directors a moral feeling of responsibility for mouldiness and critical decay should be the very basis of the principles of education.

The technicians and scholars capable of living in mould and producing mould creatively will be tomorrows aristocracy. And only after the acceptance of creative mouldiness - from which we have a great deal to learn - will a new and wonderful architecture arise.

Addendum: 1959

Todays architecture is criminally sterile. Unfortunately, the building process ceases at the very moment when man takes up residence in his domicile; ideally the building process should begin only when man moves in.

Modern architecture scandalously robs US of our humanity by its disgraceful dictates. WE are legally restrained from making any change or additions to facades, designs, or interiors, either in color, structure or masonry. Even tenant-owned buildings are subject to censorship (by regulations of the Board of Works and Lease statutes). Such regulations are characteristic of prisons, cages, and tables - all ready-made, a priori structures, for which construction is completely halted prior to prisoner or animal habitation, assuring total alienation between inhabitant and structure. This situation is not altered by the fact that the inhabitant is free to leave his domicile and move around through his city or village.

True architecture derives only form natural construction, which is organic development of a shell around a group of people. Such a construction is like the growth of child to man.

The absolute finite (drawing of a line beneath...) ill building construction is tolerable, if at all, only in monuments and uninhabited architecture. If a structure is intended to house people, the discontinuation of construction prior to habitation must be seen as an unnatural sterilization of the growing process and as such should be punished as criminal transgression.

The architect as we know him today, if he is at all capable of doing so must be allowed to construct only monumental architecture; habitable architecture is not within his range and must be forbidden him. Society does not allow a notorious poisoner or an anarchist to pursue his desires freely, and the same restraints should be imposed upon architects.

Architectural pre-planning of homes is currently highly praised, but is actually little more than planned mass murder by pre-mediated sterilization.

To walk through a European town (especially through a recently constructed sector) is to prove this shocking accusation.

There is, however, some exemplary, healthy contemporary architecture Unfortunately, shamefully little:

Gaudi in barcelona certain Jugenstil constructions the Watts Towers by Simon Rodia, near Los Angeles The slum sections of all urban centers (the so-called urban blemish) Le Palais du Facteur Cheval in the Departement de la Drome, France Peasant and/or primitive homes, whenever still hand-made

Addendum: 1964

The architects only function should be that of technical advisor, i.e., answering certain questions regarding materials, stability, etc. The architect should be subordinate to the inhabitant, (tenant, owner, lodger) or at least to the inhabiatants wishes. All tenants must create their own "outer skis - they must be free to determine that shell of their domicile which faces the street.

Friedrich Hundertwasser Translated and edited by Renate Littek and Brenda Richardson

The Paradise Destroyed by the Straight Line

An ecologist without a conscience is doomed to failure, and the same is true of an srtist who does not bow to the laws of nature.

The world has not improved. The dangers felt have turned into reality.

Nevertheless, today, although nothing has been done, my longstanding warnings are at last being taken seriously.

Yet there are still no lawns on the roofs, no tree-tenants, no plant-driven water purification plants, no humus toilets, no rights to windows, no duties to the trees. The essential reforestation of the town has not come about.

What we lack is a peace treaty with nature.

We must restore to nature the territories we have unlawfully taken from it. Everything horizontal under the sky belongs to nature. Everything touched by the rays of the sun, everywhere where the rain falls is natures sacred and inviolable property. We men are merely natures guests.

In 1952 I spoke of the civilization of make believe, the one we must shake off, myself, the first of all! I spoke of columns of gray men on the march toward sterility and self destruction.

The same year I used the term transautomation to show the way beyond the rationalism of technocrats toward a new creation in harmony with the laws of nature.

In 1953 I realized that the straight line leads to the downfall of mankind.

But the straight line is something cowardly drawn with a rule, without thought or feeling; it is a line which does not exist in nature.

And that the line is the rotten foundation of our doomed civilization.

Even if there are certain places where it is recognized that this line is rapidly leading to perdition, its course continues to be plotted.

The straight line is the only sterile line, the only line which does not suit man as the image of God.

The straight line is the forbidden fruit.

The straight line is the curse of our civilization.

Any design undertaken with the straight line will be stillborn. Today we are witnessing the triumph of rationalist knowhow and yet, at the same time, we find orselves confronted with emptiness. An aesthetic void, desert of tmiformity, criminal sterility, loss of creative power.

Even creativity is prefabricated.

We have become impotent. We are no longer able to create. That is our real illiteracy.

-Hundertwasser

Advertising

☰ Share

Vaga estudiants 29F Barcelona*

Daha önce de söz etmiştim kıyıda köşede bir yerlerde bu şehirde güzel şeyler de oluyor diye..Bundan kastım  ülkenin içinde bulunduğu malum ekonomik bunalıma duyarlı ve buna karşı  birlikte hareket edebilen insanların oluşu ve seslerini duyurma çabalarıydı.
Bizim de yakından bildiğimiz ve çoğu zaman içinde bilerek ya da bilmeyerek bulunduğumuz öğrenci gösterileri ve direnişleri burada dün uzun zamandır planlandığı üzere gerçekleşti. Aylar öncesinden planlanan bu toplanmayı öğrenciler bir çok yerde 29 F olarak duyurdular. Gösteriler elbette ki aksiyon doluydu, olaylıydı. Ama benim için asıl ilginç olan gündelik hayattaki sükunetin hak arama mücadelesine söz konusu olduğunda nasıl da başkalaştığını, aslında görünen gerçekliğin ve algılanan şeyin ne kadar kırılgan olduğunu görmekti, bu sefer başka bir yerin bağlamından...


Mesele şu ki öğrencilerin bu direnişi göstermelerindeki sebep, kötü giden ekonominin faturasının öğrencilere harç zammı ve paralı eğitim şeklinde geri dönüşü. Bu sıkıntıların tek muhatabı elbette yalnızca öğrenciler değil fakat içlerindeki enerji ve yapabilme gücü diğerlerinin aksine bu kitleye aktif direniş gücü veriyor. Buna rağmen tıpkı yunanistanda olduğu gibi burada da gelecekten son derece umutsuz ve ''daha güçlü''  ülkelere ya da mümkün olan en batı(!) noktaya  kaçmak isteyen çok sayıda genç insan var. Yine de tüm bu olumsuzluklara karşı birarada  hareket edebiliyor olduklarını görmek bile yalnızca ''bir denklemin bileşenleri'' ya da başka ifadelerle adlandırılmaya çalışılan bir neslin sadece bu sınıflandırmayı yapanlara değil, herkese verebileceği bir umut olsa gerek.


* students' strike

La mutfak..

bizim kültürümüzde bir laf vardır başka bir yere gezmeye gidenlere geldikten sonra sorulmak üzere..yediğin içtiğini boşver gezdiğin gördüğünü anlat şeklinde salık veren. fakat aileden ayrı yaşamaya henüz başlayan ve yemek yapmanın artık zorunluluk olduğu bendeniz için işin mideyle olan bu kısmı pek de öyle esgeçilecek gibi değil..
ilk günlerde kalacak yer bulmanın sıkıntısı ve yeni bir yere adapte olma süreci çok kısa bir süre de olsa bir iştah kapanmasına sebep olmuştu bende. fakat evde yemek yapmanın ve mutfak alışverişinin zevkine varmaya başlayınca tüm ihtişamıyla geri döndü o iştah..
yemek yapmayı oldum olası sevmişimdir. özellikle herkesin sevemeyeceği ama birçok kişiye sevdireceğimi iddia ettiğim farklı tadların karışımından oluşan  yemekler hazırlamak son derece rahatlamış ve dingin bir ruh haline geçmemi sağlar. sadece yemeği tatmak değil onun yaratım süreci hangi malzeme hangisi ile birleşince nasıl bir tat alır a dair deneyimler hep yenisini yaptıkça üzerine eklemlenir. üstelik ne mimari proje yapma süreci kadar sancılı ne de sonuca dair belirsizlikler taşır. proje ortaya çıkarma sürecindeki kısırlık ve sıkıntılı ruh hali yemek yaparken de olmuyor değildir gerçi özellikle de kalabalık bir gruba hazırlanacak yemeklerde insanların beklentileri ile de birleşince işin içine güzel sunum gibi parametreler de dahil olur ki işte o zaman neredeyse mimari proje tadında işler yapmak adına biraz daha stres basıverir insanı. ama nihayetinde uzun uğraşlar sonucu çıkardığınız tabaklar keyifli sohbetler eşliğinde silinip süpürüldüğünde  geriye ne gam kalır ne tasa..
son zamanlarda benim için yemek yapmak en az burada yaşadığım diğer deneyimler ve keşifler kadar heyecan verici bir rutin. rutin diyorum çünkü malum biraz da bütçe planlama konusundaki gereklilikler beni buna zorunlu kılıyor. fakat şikayetçi olmak bir yana buradan kendime epey bir malzeme çıkarmanın peşindeyim. itiraf etmeliyim ki bu işin tek sıkıntılı çoğu zaman tek başına yemek zorunda olmak. hızlı yemek konusunda takıntıları olan ben, şimdi insanın tek başına yemek yerken nasıl da süreyi planlayamadığını aralarda neden es veremediğini daha net görüyorum bir yandan. eleştirel kişiliğime bir yanıt oldu adeta! tüm bu lezzetler yenilen yemekler efenim kaldırım üzeri kahve molaları filan birileriyle birlikte paylaşılınca daha bir anlamlı. elbette yalnız geçirdiğin vakitlerin ve bireysel anların keyfi lezzeti de bambaşka fakat iş mideye gelince onun neden sadece mideye ait bir ihtiyaç olmadığını daha iyi anlıyor insan..
buradaki gündelik hayata adapte olmanın ilk sinyalini zaten çok sevdiğim deniz ürünlerini daha sık tüketmeye başlayarak verdiğimi farkettim. envai çeşit deniz ürününden şimdilik sıklıkla somon pişirerek faydalanıyorum ama yakın zamanda katalan üsulü pişirme tekniklerini öğrenerek bu rutini renklendirmeyi planlıyorum.paella bile yapmak var kafamda. buradan gelecek olanlara duyurulur ki onları bekleyen sadece burada görülecek yerler tadılacak genel lezzetler değil naçizane benim elimden çıkacak füzyon(!) katalan tatlarıdır da aynı zamanda.şimdiden duyurulur!

¡ yo soy una extranjero

i yo no hablo español. sanırım artık bir dil kursuna başlamak iyi olacaktır diyerek önceki gün okulun dil kursuna kaydolmak için Universitat'da yer alan ana kampüse gittim. ve fakat benim gibi dil öğrenmek için gelenlerin hepsinin kayıt alan kadınla ispanyolca konuşabilmesine ne demeliydi peki ¿ italyanları saymıyorum tabi. bir de üstüne bizdeki proficiency sınavına benzer bir test yapıp ona göre sınıfları belirleyeceklerini söylediklerinde şöyle bir yutkunarak bana verilen sınav kağıdına boş gözlerle bakmaya başladım. hmm evet bu kulağa daha hoş geliyor c şıkkı olsun şeklinde uzunca bir sallayış seansı sonunda kağıdı verdim ilgiliye. bilimum test teknikleri, yukarıdan aşağıya ahenkli boşluk doldurma konusunda aldığımız eğitimin de yardımıyla uzun uğraşlar sonucu testi tamamladım. sanki herhangi bir fikrim varmışçasına bütün soruları ciddiyetle okuyup destekli sallama çabamın sonucunda farkettim ki herkes gitmişti bir ben kalmıştım. kadın da şaşkın gözlerle sen bu dili bilmiyordun madem neden bu kadar sürdü dercesine bir bakış attı bana sonrasında( beden dili!) akşam durumu anlattığım ev arkadaşım Yivonne sağolsun yarından tezi yok sana bir el atmak lazım diyerek neyse ki bir nebze rahatlattı beni. sanırım biraz pratik yapacağıız..teze mi odaklanayım gezmeye mi derken ispanyolca öğrenmem gerektiği gerçeğiyle karşı karşıya kalmak biraz sarsıcı oldu evet ama biraz biraz başlayınca çok da zorlanmayacağımı hissettim. gerçi ''çoook kolay canım ispanyolca öğrenmek hemmen kaparsın zaten !'' diyenlere buradan bir kez daha selam ederek derim ki kazın ayağı pek de öyle değil , duyurulur.

90'larda kitsch olmak

90lar saç ve kıyafet modasından bir seçki başlığını atmamdaki yegane sebep özlemimi giderici manipülatif bir yanılsama yaratmak sadece. tiplerin komikliği ve yüzlerindeki şaşkın ifadenin de tuhaf bir yanı yok. sadece dönem hakkında biraz fikir vermek amaç. efendim örneğin puantiyelerin geri dönüşü tesadüf değil. bakınız ne kadar da hoş. annemciğime de pek yakışmış.. bu arada dişleri daha önce dökülmüş olan yani sağdaki ben oluyorum. görüldüğü üzere sadece aynı genetik kodu paylaştığı halde tektipleştirilen pek çok talihsiz insanın aksine bizimkilerin giyim konusunda bu tektipleşmeye karşı gösterdiği hassasiyetten burada huzurlarınızda tekrar övgüyle söz etmek isterim.. her ne kadar kitchleşme konusunda fevkalade yerinde bir örnek de olsa yine de gurur duyuyorum!! şimdiden özledim sizi...

akdeniz_yer

nihayet! başka bir şehirde bir hayat sürmeye çalışmanın neye benzediğini anladığım zamanlardayım. daha çok yeni sayılır. öyle ki geldiğim günden beridir durumu idrak etmekle o hayata uyum sağlamanın hızlıca harmanlandığı o ilk hafta çabucak geçiverdi işte.. ne halde olduğumu ve neler yaptığımı merak edenler için o hengamenin içinde kısaca hayatta olduğumun bilgisini verip geçiyorum fakat durum o kadar da basit değil. bilemiyorum belki de basittir..

uzaktan dünyadaki her şeyi bir an önce içine alıp hüpletmeyi bekleyen bir anlayışın sarmaladığı bizim gibi ölümlülerin merakla görmek istediği bir yer burası. ama sadece kısa bir süreliğine.. katalan sanatın görmek ya da gaudi ve miro ile tanışmaksa niyetin o zaman bastığın yere, attığın adıma dikkat etmen şart. ya da en iyi tapas nerede yenir geri döndüğünde anlata anlata bitiremeyeceğin bir lezzet şöleni ise tatmak istediğin zamanını iyi ayarlayıp kendine acil olarak gidilmesi mutlak yerler listesi yapman gerek.. 

fakat ya o şehirde tüm bunlardan uzakta yalnızca yaşamaksa niyetin..sokakların arasında kaybolmayı vakit kaybı olarak görmeden bilmediğin yerlere girip görmediğin sokaklara dalarak karşında aniden bitiverir tüm bu görmek için can attığın yapılar..sen sadece önünden geçip gidersin nasılsa her gün göreceğin o yerlerin önünden.

sagrada familia'nın kulelerinin vinçlerin arasından görünerek selam ettiği sokaktan her gün geçip evine giden bendeniz için artık burası bir durak noktasından çok daha öte bir yer. öyle ki çantamdaki fotoğraf makinesine iştahla sarılmama engel oluyor bu kalıcı olma durumu..daha ziyade son derece dingin bir vaziyette öylece gözlemleyip geçiyorum. aklımda kalan imgeler imajlar yeterli benim için. dosdoğru bir kadraj yakalamama gerek yok insanlara evet ben oradaydım demek için.. öylesine kareler parçacıl kadrajlar var hep kafamda. tabi bir de şehri içselleştirmek(!) aynı yerden 7 seferden fazla geçmek o kadar değerli bir his ki. sekizinci geçişinde artık  oralı olduğunu bilmenin hazzı başka ne ile değiştirilebilir sanki hiç bilemiyorum..yapacak onca şey görecek tonla yer var evet lakin acelen yoksa şanslısın. 

pikaptan vazgeçiş

oturup saatlerce günlerce kalkmamak istiyorum. başımın üzerinde de dünya dönedursun bi yandan.. mis..

güzel hissettiriyor şu sıralar...

Şehir

Bir başka ülkeye, bir başka denize giderim, dedin

bundan daha iyi bir başka şehir bulunur elbet.

Her çabam kaderin olumsuz bir yargısıyla karşı karşıya;

-bir ceset gibi- gömülü kalbim.

Aklım daha ne kadar kalacak bu çorak ülkede?

Yüzümü nereye çevirsem, nereye baksam,

kara yıkıntılarını görüyorum ömrümün,

boşuna bunca yıl tükettiğim bu ülkede.

Yeni bir ülke bulamazsın, başka bir deniz bulamazsın.

Bu şehir arkandan gelecektir.

Sen gene aynı sokaklarda dolaşacaksın,

aynı mahallede kocayacaksın;

aynı evlerde kır düşecek saçlarına.

Dönüp dolaşıp bu şehre geleceksin sonunda.

Başka bir şey umma-

Ömrünü nasıl tükettiysen burada, bu köşecikte,

öyle tükettin demektir bütün yeryüzünde de

       Konstantinos  Kavafis (Çeviren: Cevat Çapan)

mi'marlık ?


''mi'marlıkta iki cihed vardır ki, bunlar ayrı ayrı şeyler ise de her mi'marda içtima etmesi lazımdır. biri yapı yahud kalfalık, diğeri fenn cihetidir. bir mi'mar bu iki sıfatı da edinerek , biriyle tasavvur ettiğini, diğeriyle icra etmek ve fennce güzellik husule getirmek için, her ikisini birleştirmesi lazımdır. yapıcılık, yahud kalfalık sıfatıyla mi'mar lüzum ve ihtiyac cihetlerine saf-ı zihn eder. bina'da kullanacağı eşya ve levazımı ayrırır ve bunların dayanmasını, ağırlığını hesab eder. ne yolda ne kesileceğini , nasıl kullanılacağını kararlaştırır. hasılı, bina'yı hem mükemmel olacak, hem de ihtiyaca yarayacak surette tertip eyler. fenn sahibi sıfatıyla da, bina'yı görenlerde hayret, büyüklük, heybet yahut şirinlik ve letafet tesirini hasıl edecek yolda çizgiler, sathlar icad eder. binaen aleyh mi'marlık sadece yapı yapmak değil, kendine mahsusu olan ecza ve mevadd ile fennce güzellik peyda etmek, güzellik kaidelerine tevfikan bina yapmaktır.''


mi'marlık fenni ve bunun evsaf-ı mahsusası
sakızlı ohannes paşa, 1892

3

3, a photo by otodidakt on Flickr.

!ghost mortem

American dream!

Geçenlerde vahşi bilgi çöplüğünde dolanırken Batman çizgi karakter ve yaratılan dünyanın  kentleşme ve amerikan rüyası banliyo yaşantısına olan katkılarından bahseden bir yazıya rastladım ve onca işim olmasına rağmen konu beni heyecanlandırdığından olsa gerek iş gücü bırakıp- ki zaten şu aralar tembellik yapmak için hiçbir fırsatı kaçırmıyorum- kafamdakileri henüz tam olarak toparlamadan  yazıya dökmeye karar verdim.

Amerikada 1900 lerin başı süperkahraman furyasının başladığı dönemde işler tamamen arz talep doğrultusunda piyasaya sunulmaktaydı.Türün arketipi olarak da tanımlanacak superman çizgi serisi DC comics tarafından piyasa sürüldükten bir kaç yıl sonra  tüm amerikada popüler kültür ikonu haline gelir. Çok geçmeden aynı şirket  yeni bir süperkahraman arayışına girecektir ne de olsa bu türün alıcı kitlesinin potansiyeli tahmin edilenin de üstündedir. 1939 yılında ise çizer Bob Kane  ve yazar Bill Finger'ın tasviriyle çizgi roman dünyasına yeni bir kahraman katılır:  Batman . Kısaca söz etmek gerekirse bu karakter varlıklı bir iş adamı olan Bruce Wayne’in alt benliğidir aslında. Çocukken sokakta annesinin gözleri önünde öldürülmesi Bruce’u bu tip suçluları ortadan kaldırmak için savaşan çift  kişilikli bir adama dönüştürmüştür. Batman’in  tarihsel geçmişiyle ilgili yazacak çok şey var kuşkusuz fakat benim anlatacaklarım  hikayenin geçtiği kurgu şehir Gotham’ın mekansal ,şehirsel öğelerinin sosyolojik olarak gerçek dünyada nelere işaret ettiği ile ilgili birtakım çıkarımlarda bulunmak.

Gotham şehri gerek çizgi romanda gerek ilk kez filme alınan burtonesk kurguda  gece, gündüz her daim karanlık bir şehir olarak tasvir edilir. Bu karanlık şehirde  bütün dükkanlar kapanır , insanların kendi kurallarını koydukları başıboş bir düzen peyda olur, ilkel dürtüleri ile hareket eden sosyopatlar sokaklarda kol gezer ; karanlığın çökmesi medeniyetin de çöküşünü simgeler. Mimar Charles Holland modernist, gıcırdayan ve buharlı  retro-futuristik bir kent imajı olarak tasvir ediyor Gotham city’i. Bu köhnemiş suç kentinin, ürkütücü yapısıyla o dönemlerde Amerikada nüveleri görünmeye başlanan suburban yerleşimleri için bir altlık oluşturduğu söylenebilir. kimilerine göre  kent merkezlerinin kokuşmuşluğunu anlatan ürkütücü senaryo içerik bakımından  new york city'nin distopik bir yansıması. Dolayısıyla böylesi bir ortamda toplumsal bilince yapılan baskılar ,insanların yeni yaşam alanları bulmasını gerektiriyordu ve dönemin kentleşme politikaları kent merkezlerinden kaçanlara bu yeni yerleşimleri işaret etmekteydi.(bizdeki 'gated community' lerin nasıl pazarlandığını hatırlayın.) Fakat burada ayrıca belirtmekte fayda görüyorum ki banliyo adı verilen konut yerleşimlerine tarihte  aslında çok daha eskilerde  ilk çağ yerleşimlerinde,sonraları ortaçağ kentlerinde rastlandığı biliniyor. Dolayısıyla banliyöler amerikada bu dönemde tam da bu yüzden çıkmıştır demek çok da doğru bi ifade olmaz. Fakat şu da bir gerçek ki modern kentlerde banliyoleşme hareketleri kent merkezlerinin sanayiye ayrılması ve yaşanılır alanlar olmaktan uzaklaşması sonucunda bir çözüm olarak sunuluyor. Banliyö olarak da bildiğimiz kent dışındaki bu yalıtılmış konut yerleşimleri için, orta sınıf amerikan ailesine üretimin ağırlıkta olduğu şehir merkezlerinden ,yeni tasarlanmış huzurlu, büyük bahçeli rüya yaşam alanlarına geçmeleri için  daha rafine yaşamlar  vaad eden bir nevi tekil kır evi anlayışının çoğullaşmış halidir de diyebiliriz. Kentli insan, modern yaşamın ve tüketim ilişkilerinin de gereği olarak artık daha kollektif bir yaşam kurgulamak zorundadır. Lewis  Mumford ise, ‘tarih boyunca kent’ kitabında bu mekanları 'toplumun elit kesimine ayrılmış yeşil gettolar' olarak tanımlar. Fakat herşeye rağmen o dönem kentsel dışa yayılma ile yeni yeni tohumlanmakta olan eğlence endüstrisi arasında gözle çok da net görülemeyen bir takım bağlantılar olabileceği gerçeğini de gözardı etmemekte fayda var. 

Gotham City değişiyor..

Konunun diğer bir ilgi çekici yanı Gotham City yaratılırken ilham alındığı düşünülen Amerikan kentleri ile ilgili. Gotham City bir çoklarına göre sadece New York ile özdeşleşen bir şehir değil. Yarım yüzyıldan fazla zamandır çizgi romanın sinema ekseninde de geçirdiği dönüşümler düşünüldüğünde Gotham kenti'nin geçirdiği evrim de kaçınılmaz olmuştur.. Örneğin Tim Burton un Batman‘inde şehir, daha çok gotik mimari unsurlarla bezenmiştir. Yapılarsa art neuvau ve art deco üslübunda biçimlenir. Ne var ki  bu biçimlenme Gotham City nin tarihindeki son değişim olmamıştır. 20. yy modern kentinin yeni malzemesi ve yeni strüktürünü izleyenlere sunmak için gotham kentinin  yıkıcı bir deprem geçirmesi gerekecektir.(destroyer adlı çizgi roman serisinde). Yeni gotham city  imajı ise bugünün ilk modern amerikan kentlerinden olan  şikago kenti ile benzerlikler gösterir. (ilginçtir şikago kenti de 1871 de geçirdiği bir yangın sonrası modernitenin en temel unsuruna uygun olarak ‘yeni’ den inşa edilmiştir. Aynı zamanda modern mimarlığın en mühim deney alanlarından biri olmuştur geçmişte ve hala da bu geleneği sürdürdüğü söylenebilir.) Hazır yeri gelmişken hayal gücünün ürünleriyle Gotham şehrine ve bilimum popüler kültür eserine ilham kaynağı olan, illüstrasyonları mimarlığına nazaran daha fazla değer görmüş önemli tasarımcı Hugh Ferriss’ten bir alıntı ;

Buildings like crystal. 
Walls of translucent glass. 
Sheer glass blocks sheeting a steel grill. 
No Gothic branch. 
No Acanthus leaf. 
No recollections of the plant world. 
A mineral kingdom. 
Gleaming stalagmites. 
Forms as cold as ice. 
Mathematics. 
Night in the Science zone.


Epeyce uzun bir döneme yayılan  bu değişim süreci son olarak Christopher Nolan’ın filminden (dark knight) de hatırlayacağımız gibi yeni biçine ulaşmıştır; yeni Gotham aydınlıktır artık. Cam ve çelik strüktürlü mega yapılarla çevrelenmiş  bu yeni kent , büyük ölçüde suçtan da arındırılmıştır.( yeni bölge savcısı asayişi düzene koymuştur.) 'Karanlık şehir' kavramı bundan böyle,  suçu, çürümeyi ve köhneleşmeyi anlatan eski bir metafor olarak kalacaktır. Fakat kentin evrimi devam etmektedir ve ilerleyen süreçte gerek sinemada gerek çizgi romanda neler olup bitecek doğrusu ben de merakla bekliyorum, izleyip göreceğiz.  

yetmişlik

içimdeki 'courier' sevgisinin kaynağı budur; merak edenlere duyurulur.

kalabalıklararasındabizdenbirigibigillerden

Bugün otobüste yanıma oturan yaşlıca bi dayı bana elindeki iki gazeteden o esnada okumadığı diğerini uzatarak okumak isteyip istemeyeceğimi sordu kibar bi şekilde.yanında oturduğu kişiye o esnada yediği herhangi bişeyi uzatanı da gördüm  fakat bu ilk kez oluyordu. söylem de kibardı doğrusu ama böyle bi durumun nesi iyi olabilir diye düşündüm o esnada. bi anlık şaşkaloz bakakalıştan sonra  neyse ki toparladım. gazeteye şöyle göz ucuyla baktım bana uzattığı sabah, kendi okuduğu hürriyet idi. anlamsızca sırıtarak yok dedim teşekkürler. kulaklığımı takıp eylemime devam ettim. bi ara, gözüm onun okuduğu sayfalardan birine takıldı.bir habere..devletlü* ile ilgili bi şarkı yapmış ahmet şafak diye bir zat-ül tuhaf. şarkının adı yalnız kurt. ve bu zat, şarkısının devletlüü'yü  tanımladığını söylüyor. ve diyor ki “Yalnız Kurt, kalabalıklar arasında yalnız kalan bir idealistin duruşudur. Türkiye’ye özgü bir duruştur. Bu Yalnız Kurt duruşu, bireysel varoluş içinde, toplumsal sorumluluk demektir. Bu anlayışı en iyi temsil eden de Devlet Bahçeli’dir''.canım benim.derinleştik, hadi buyrun bakalım neler hatırladım..uzun bi aradan sonra bu anı tazece paylaşayım dedim.komikti...


*devlet bahçeli(matematikçi olan)

Leningrad cowboys!

awesomely awesome!

itiraf

şirincede kaldığımız aparttaki eski panasonic marka pikap..
ve istanbul'dayken aradığım, sahaflarda bile bulamadığım 'cumhuriyet dünya klasikleri' serisinden goethe nin faust adlı eseri.. kitabı oradan ayrılırken çantama atmadığım için duyduğum pişmanlık..şayet yolculuk sırasında okuduğum kitabı (j.j rousseau, dillerin kökeni üzerine deneme)  kitaplığın raflarına bırakmaya kıyabilseydim güzel bir takas olabilirdi.. artık çok geç. elde kalan bir iki hüzünlü fotoğraf beni avutur mu bilmem ama , pişmanım..bazen sadece yapmak gerek..

chimera

geçenlerde elime aldığım ufak bir parça beyaz kili elimde çevirerek var ettiğim ecünlü, chimera! o anki hastalıklı ruh halinin grotesk dışavurumu. sonradan sonraya baktıkça ürktüğümü farkettim..üzerindeki parmak izlerimi görünce bir parça rahatlıyorum. ve fekat 'gösteri toplumu' nun üzerinden bize doğru sırıtıyor insafsız..

Böyle Buyurdu Zoroaster*!

Yazının başlığına bakıp da Nietzsche’nin ünlü eserinden bahsedeceğim sanılmasın. Pekala konuyla bağlantılı fakat bambaşka denizlere dalmayı planlıyorum. Latinlerin ‘Asia Minor’ adını verdikleri bizimse 'Ön Asya' olarak bildiğimiz  topraklarda, bundan yaklaşık 6000 yıl kadar evvel yaşamış Antik Doğu uygarlıklarının kenttanrıcı toplum düzeninden tek tanrılı toplumlara nasıl geçtiklerine dair tarihsel birtakım bilgiler paylaşacağım sizlerle. Bu uzun ara ile de ilgili sonrasında detaylı bişeyler yazmak üzere şimdilik kısa bir açıklama yapmam gerekir diye düşünüyorum.

Efenim bilinmediği ! üzre yaklaşık bir aydır Egenin kuzeyinde memleketin zeytinyağı ile parlayan kentlerinden birinde tatil yapmaktaydım. Bu süre içinde gerçekleştirdiğim dinlenme ve tembellik statik eylemleri sonrasında daldığım derin konularla ilgili birtakım meseleleri, belki de sadece kendim için yakın zamanda açmış olduğum blogumda siz izlemeyenlerimle de paylaşayım dedim. Durum, bütünüyle benim şu sıralar yoğun bi şekilde odaklanmış olduğum ilk çağ medeniyetleri ve bu medeniyetleri oluşturan kentler ile ilgili okuduğum kitaplar ve kimi yayından edindiğim bilgilerle ilgili. Tabi bu okumalar, uzmanlığını yapmakta olduğum her ne kadar uzmanı olabileceğim de ayrı bi muamma olan yüksek lisans alanım olan kentsel tasarım alanı ile de dolaylı yoldan bağlantılı. Konu bu denli ilginç ve disiplinlerarası olunca arkeolojiden tutun antropoloji, sosyoloji, tarih gibi alanlara yapılan sapmalar ve ve bu sapmaların bir zaman sonra bünyede yarattığı baş dönmesiyle karışık merkez kaç etkisi haliyle kaçınılmaz oluyor. Lakin bu durum ne mutlu ki mimarlık mesleğinin ön ayak olduğu ve artık yaşam biçimi haline getirdiğim yarasa hayatı çok yaşasın, sabaha karşı 4 te bile tüm bunları tuhaf bir şevkle yazıya geçirmeme engel değil.

Lafı fazlaca uzattığımın farkına vararak asıl meseleye dönmek isterim.

Efenim Ön Asya medeniyetleri ve bu medeniyetlerin oluşturdukları toplum yapısının en birincil oluşturucusu olan dinlerin kent tanrılı dinler olduğundan girişte şöyle bir söz etmiştim. Öncelikle ne demektir kenttanrıcılık onu açıklayarak başlamak gerekir. Bilenler bilir; yazıyı bularak tarih öncesi devirlerden tarihi çağlara kendileri için görece küçük, insanlık için kocaman bir adım atan tarihin en eski uygarlığıdır Sümerler. İnsanlığın bu ilk uygar toplumunun ilk sosyal örgütlenme şekli kent devleti idi. Bu kent devletlerinin her birinde o kentin koruyucusu olarak belirlenmiş totemik bir kent tanrıçası vardı. Bu sayede, kentler toplumsal bir kimlik edinerek birbirlerinden ayrılıyordu. Örneğin Sümerlerde ilk kent devleti olan aynı zamanda tarihteki ilk kent olduğu bilinen Eridu kenti’nin  (ki şu an Irak sınırları içinde yer alan  Tell Abu Shahrain kentidir) koruyucusu bilgelik tanrısı Enki idi. Bir diğer eski Güney Mezopotamya kenti olan Ur kentininki ise Ay tanrısı Nanna. İşte bu durum o dönemin toplum yapısını oluşturan ve belki de toplumun şekillendirdiği bir inanış biçimi olan bir nevi çoktanrıcılık fakat daha çok kentlerin farklılaşması odağında şekillenen ‘kent tanrıcılık’ denilen düzendi. Zaman içinde aşağı Mezopotamya’da değişen sosyal yapı dolayısıyla bir kentin önderliğinde birkaç kent devletinin birleşmesi ile ‘yerel devlet’ denilen siyasi organizasyon biçimi oluşmuştu ve bu durum başka dinsel ideolojileri gerekli kılıyordu kuşkusuz. İşte baştanrıcılık denilen inanış da bu devrede ortaya çıkıyor. Buna göre diğer kentlerin başkent konumuna yükselen kentin koruyucu tanrısı önderliğinde birleşip birbirleriyle ilişkilenmeleri bu yeni dinsel ideolojiyi hakim kılıyordu. Daha da sonraları sosyal yapının bir başka evresi olan ‘bölgesel devlet’ yapısına doğru değişen toplum, baştanrıcılık kavramını ‘yaratıcı baştanrıcılık’ denilen, örneğin bölgesel devletin başkentinin tanrısının Marduk olduğu, bir başka dinsel ideolojiye doğru çevirecekti. Buraya kadar olan kısım bugün dünyada olan toplumsal örgütlenme biçimlerinin bir öncülü olarak düşünülebilir pekala. Fakat sonrasında ortaya çıkan yeni yapılanmalar günümüz medeniyetlerinin toplum yapısının muştulayıcısıdır demek pek de yanlış bi tanımlama olmaz sanırım.

Nerede kalmıştık. Evet son olarak bölgesel devlet yapısına ulaşan medeniyetimizin geleceği bir sonraki aşama tahmin edebileceğiniz üzre imparatorluk evresi. Bu geçiş evresinin hangi sosyo ekonomik şartlar altında gerçekleştiği ise elbette toplumda değişen üretim biçimleri ve ekonomik ilişkiler ile yakından ilgili.

İmparatorluk evresinin başlarında  toplumda baştanrıcılık denilen ideolojinin, yaratıcı baştanrının egemenliğin bölgeden bölgeye geçişine bağlı olarak değişimi söz konusuydu. Bu durum yeni toplum yapısı için sıkıntılı bir süreçti ve yeni bir çözüm üretilmesini gerekli kılıyordu şüphesiz. Yeryüzünde sorun çıkmaması kargaşanın önlenmesi için gökyüzündeki gibi tek bir egemen olması gerekliydi. İmparatorluğun ruhban sınıfı, hiç şüphesiz imparatorluğun selameti adına (!) yaratıcı baştanrının yeryüzündeki temsilcisinin imparator olduğunu bildiren bir ideolojinin tohumlarını eker topluma. Bu sayededir ki imparatorluk birliği uzun bir süre varlığını devam ettirecektir. Mezopotamya dincileri dini ideolojiyi insanlığın kültürel evrimi sürecinde bu noktaya kadar getirebilmişlerdi fakat daha gidilecek uzun bir yol vardı. Din adamları dönemin toplumsal sınıflandırması içinde-evet sosyal tabakalaşma uzun bir süredir vardı- son derece önemli konumdalardı ve farklı kentlerin farklı tanrılara adanmış tanrılarından besleniyorlardı. Dahası, Mezopotamya genelinde konfederatif bir örgütlenme içindeydiler. Bunlardan birinin tanrısının gerçek, ötekilerin uydurmaca olduğunu kabul etmek, pek tabi gelir kaynaklarının da kısılması otoritelerinin sarsılması anlamını taşıyordu. İmparatorluğa gelinince, dinsel ideolojinin evriminin tıkanma noktasına geldiğini gösteriyordu bu durum.

Tektanrıcılığa geçiş

Dinsel ideolojideki bu tıkanıklık ilginçtir ,Mezopotamya dışındaki iki toplumdan gelecekti. Bu noktada lisans öğrenimimde zihin açıcı molalar olarak gördüğüm Prof.Dr.Uğur Tanyeli’nin ‘mimarlık tarihi’ derslerini anmadan geçemeyeceğim. Geleneksel düşünce ve modern düşünce yapısının farklılığı bağlamında her ders bıkmadan tekrar ettiği geleneksel dönemlerdeki düşüncelerin, ‘düşünce üreticileri’ dışındaki diğer herkes tarafından sorgulanmaksızın kabul edildiği gerçeğini anlamak o dönem benim için biraz zor olmuştu doğrusu. Fakat söz konusu binlerce yıl öncesinin inanç düşüncesi olunca toplumun tutumunun ‘inanmak’ tan başka bir şey olamayacağı fikri makul görünen bir gerçek. İşte o dönemlerde her toplumda var olan bu ‘düşünce üreticileri’ Güney Mezopotamya’da da iş başındalardı ve değişen dünya düzeninin bekası adına yeni ideolojiler üretmekteydiler. Düşünmek yerine inanma alışkanlığını yaratan koşullar kuşkusuz üretim koşullarına bağlı şekilleniyordu. Sözgelimi, toplumsal artının tek bir kaynaktan (tarımdan) çekilip tek bir katmana ya da ortak çıkarlar çevresinde birkaç katmana evrildiği toplumlarda, egemen katmandan yana bir dünya görüşü bulunması gerekiyordu ve insanların bu minvalde oluşan inanç biçimine sorgusuz sualsiz  inanmaktan başka bir şansı olamazdı. Fakat bu durum, son kertede, düşünce üreticilerinin de kurdukları bu inancın tutsağı olup dışına çıkamamaları gibi bir paradoks yaratıyordu  ki  bu durum değişmekte olan toplum yapısı için pek de olumlu sonuçlar vermeyecekti. İşte bu noktada, tektanrıcılık düşüncesi  az evvel sözünü ettiğimiz Hindistan ve Mezopotamya arasındaki konumuyla İran da ortaya çıktı ilk olarak. Bu inanışta dönemin inançlarından son derece farklı biçimde ruhani tek bir varlığa inanmayı öngören soyut bir inanış biçimi söz konusuydu. Tek tanrıcılıktan ziyade çift tanrılı bir din olduğunu söylemek daha doğru olur, zira dualite inancının şekillendirdiği bu dinde iyilik ve bilgelik tanrısı ahuramazda ve ayın karanlık yüzü olan ahriman denen bir de kötülük tanrısı olduğuna inanılıyordu. İşte yazının başlığında adı geçen Zoroaster, bizim bildiğimiz adıyla Zerdüşt, bu dini ortaya koyan peygamberin Latincedeki adı. Zerdüşt peygamberin Med diyarında kırsal bir bölgede hayvancılıkla uğraşan soylu bir aileden gelen bir din adamı olduğu sanılıyor. Değişen üretim ilişkileri ve sosyal yapı düşünülünce Zerdüşt’ün konumu itibariyle bu yeni dini muştulamasının uhrevi yönünden ziyade dünyevi yönünün ağır bastığını görmek güç değil kuşkusuz. 
Öte yandan bu yeni inancın felsefesinde o güne dek gelen inançlardan son derece farklı olarak bedenden soyutlanmış ‘evrensel’ bir tanrı vardır. Her iyi insanın görevi, iyilik tanrısının yanında yer almaktır. Bunun karşılığında bu dünyada gönenç ,öte dünyada ölümsüzlük vaadi vardır. Zoroasterciliğin bu soyut idealist görünümünün yanı sıra pratiğe yönelik kısmı bizim konumuzu daha yakından ilgilendiriyor. Bu ise materyalist düşünceye daha yakın bir dinsel ideolojiyi toplum hayatını şekillendiren eylemler çerçevesinde topluma benimsetiyor. Kötülük tanrısı ahriman’ın safında olduğuna inanılan kötülük güçlerine bir bakalım. Onaltı kötülük gücü arasında bitkileri donduran soğuk, hayvanları öldüren sinek, tahılları kemiren böcek, sürüleri telef eden yabanıl hayvanlar, insanlara zarar veren yoksulluk, salgın hastalıklar, ürünü ateşe verme, kandökücülük, kadın hastalığı kötülük güçleri arasında sayılmıştır. Dahası günah tutkular, kötü düşünceler, yaradandan kuşkulanma, gurur ve zorbalık, doğal olmayan cinsel davranış, büyü gibi günümüz toplumlarının pek de yabancı olmadığı ahlak kuralları çerçevesinde bir takım sakıncalı davranışlar da belirlenmiştir. Kolaylıkla görülebildiği gibi kötülük güçlerinin her iki kümesi, insanlığın insan-doğa ve insan-insan ilişkileri alanlarında karşılaştığı sorunlarla pratik anlamda ilgilidir. Söz konusu inancın aydınlık tarafında yer alan iyilik gücü ise, bu sorunların çözülmesine yönelik davranışlardan başka bir şey değildir. Örneğin çalışma, kötü ruhu yok eden en etkili yoldur. Toprağı ekip biçen, aylak oturup tanrıya yakaran bin kişiden daha değerlidir. Buna karşın insanın bedenine işkence olarak görülen oruç gibi çileci yollar üretimi körelttiklerinden günah sayılmıştır.

Toplum yapısını gözeten, kollayan pratik yapısı ile Zoroastercilik kimi batılı yazarlarca çağdaş batı(burjuva) değerlerine yakın bulunmuştur. Hatta öyle ki, kimilerinde göre Persler Yunanistan'da yenilgiye uğramayıp Avrupa'yı imparatorluğa katabilselerdi, Zoroastercilik  Ortaçağ’da ve günümüzde Avrupa halklarının inancı olabilirdi. Dinlerin belirleyici ögelerinin, siyasal yapı ve üretim biçimleri olduğu gerçeği çerçevesinde bu sava net bir yanıt vermek mümkün olmasa da, şayet tarihsel olaylar böyle gerçekleşseydi gerçekleşemeyeceğini  kim iddia edebilir.

Neden sonuç ilişkisi bağlamında bakıldığında da kenttanrıcılıktan bugünün tek tanrılı inanış biçimlerine uzanan dinsel ideolojilerin kronolojik evrimini belirleyen başat konunun kentler ve toplumsal örgütlenmeler olduğu rahatlıkla söylenebilir. Bugünün medeniyetlerinde ise din malum olduğu üzre artık yerini başka hakim ideolojilere bırakmıştır. Fakat Zoroaster, binlerce yıl evvel buyurdukları ile bugün hala birçok uygar toplumda geçerli olan ahlak kurallarını belirlemiştir. Bu aşamadan sonrası ise hepimizin aşina olduğu Musevilik ile başlayan tektanrılı dinlerin 'kabiletanrıcılık'tan evrilen süreçteki yolculuğu. Bu kısım ise bir başka yazının konusu şüphesiz. Fakat bir diğer yazın  konusu olarak yine İlk Çağ Anadolu Medeniyetleri’ndeki en eski kentleri, mimarlık mesleğinin edindirdikleri bağlamında sosyolojik ve morfolojik olarak incelemektir düşüncem. ‘Bu kadar laf kalabalığı yeter sıkıldık’ diyenler için daha eğlenceli olacağından şüphem yok ancak bilinmelidir ki mimarlık ve şehircilik, burada da sözü edilen sosyo-kültürel ilişkilerden ve toplumların siyasal yapılarından bağımsız alanlar değildir. Doğrusu, bir sonraki yazıda da  dimağlar bulanabilir, aydınlanmanın ışığı gözleri kamaştırabilir benden söylemesi. Bu dipnotu da vererek huzurlarınızdan ayrılıyorum. Görüşmek üzere…

* Zerdüşt peygamberin Latincedeki adı.

KAYNAKLAR

Alaettin Şenel, Kemirgenlerden Sömürgenlere İnsanlık Tarihi, İMGE kitabevi

Özlem Çevik, Arkeolojik Kanıtlar Işığında Tarihte İlk Kentler ve Kentleşme Süreci, Kuramsal Bir Değerlendirme, Arkeoloji ve Sanat Yayınları

Jean Louis huot, Jean Paul Thalmann, Dominique Valbelle, Kentlerin Doğuşu, İMGE Kitabevi